2025-11-18T06:04:13.295770

FAIR Commissioning - Towards First Science

Reimann, Albers, Assmann et al.
The international Facility for Antiproton and Ion Research (FAIR) is under construction at the GSI Helmholtz Centre in Darmstadt. The first project stage includes the superconducting 100 Tm heavy-ion synchrotron SIS100, the Super Fragment Separator, and associated beam transport lines. Part of GSI's existing accelerator chain, comprising UNILAC and SIS18, will serve as injector. Installation work in the FAIR accelerator tunnels and supply buildings has been ongoing since early 2024. As progress continues, special attention is now on the start of commissioning, beginning in 2025 with the cryogenic plant. Commissioning of the transport line will follow at the end of 2025, and beam commissioning is scheduled for the second half of 2027. This paper outlines the current status of the project, commissioning strategy and timeline.
academic

FAIR कमीशनिंग - प्रथम विज्ञान की ओर

मूल जानकारी

  • पेपर ID: 2510.14948
  • शीर्षक: FAIR कमीशनिंग - प्रथम विज्ञान की ओर
  • लेखक: S. Reimann, H. Albers, R. W. Assmann, P. Gasik, O. Geithner, F. Hagenbuck, A. Herlert, P. Hofmann, V. Kamerdzhiev, M. Kauschke, H. Kollmus, S. Pietri, N. Pyka, T. Radon, C. Schroeder, S. Schwarz, H. Simon, P. Spiller, K. Vogt
  • संस्थान: GSI हेल्महोल्ट्ज़ केंद्र, डार्मस्टेड, जर्मनी
  • वर्गीकरण: physics.acc-ph (त्वरक भौतिकी)
  • प्रकाशन तिथि: 16 अक्टूबर 2025
  • पेपर लिंक: https://arxiv.org/abs/2510.14948

सारांश

अंतर्राष्ट्रीय प्रतिप्रोटॉन और आयन अनुसंधान सुविधा (FAIR) जर्मनी के डार्मस्टेड में GSI हेल्महोल्ट्ज़ केंद्र में निर्माणाधीन है। प्रथम परियोजना चरण में अतिचालक 100 Tm भारी आयन सिंक्रोट्रॉन त्वरक SIS100, अति-विखंडन पृथक्करणकारी और संबंधित बीम स्थानांतरण लाइनें शामिल हैं। GSI की मौजूदा त्वरक श्रृंखला का एक भाग (UNILAC और SIS18 सहित) इंजेक्टर के रूप में कार्य करेगा। FAIR त्वरक सुरंग और आपूर्ति भवनों की स्थापना कार्य 2024 की शुरुआत से शुरू हुई है। परियोजना की प्रगति के साथ, अब कमीशनिंग कार्य के शुभारंभ पर विशेष ध्यान दिया जा रहा है, जो 2025 से क्रायोजेनिक उपकरणों से शुरू होगा। स्थानांतरण लाइनों की कमीशनिंग 2025 के अंत में की जाएगी, और बीम कमीशनिंग 2027 के दूसरे आधे भाग में योजनाबद्ध है। यह पेपर परियोजना की वर्तमान स्थिति, कमीशनिंग रणनीति और समय सारणी का अवलोकन प्रदान करता है।

अनुसंधान पृष्ठभूमि और प्रेरणा

परियोजना पृष्ठभूमि

FAIR (अंतिप्रोटॉन और आयन अनुसंधान के लिए सुविधा) एक अंतर्राष्ट्रीय बड़े विज्ञान उपकरण परियोजना है, जिसका उद्देश्य परमाणु भौतिकी, परमाणु भौतिकी, प्लाज्मा भौतिकी और जैव भौतिकी अनुसंधान के लिए विश्व-स्तरीय प्रायोगिक स्थितियां प्रदान करना है। यह परियोजना GSI की मौजूदा त्वरक सुविधाओं पर आधारित है, नई अतिचालक त्वरक और प्रायोगिक उपकरणों के निर्माण के माध्यम से अनुसंधान क्षमता का विस्तार करता है।

अनुसंधान का महत्व

  1. वैज्ञानिक महत्व: FAIR चरम परिस्थितियों में पदार्थ की स्थिति, परमाणु संरचना, खगोल भौतिकी प्रक्रियाओं आदि अग्रणी वैज्ञानिक समस्याओं के अनुसंधान के लिए एक अद्वितीय प्रायोगिक मंच प्रदान करेगा
  2. तकनीकी चुनौतियां: विश्व के सबसे जटिल त्वरक सुविधाओं में से एक के रूप में, FAIR की कमीशनिंग प्रक्रिया कई परस्पर संबंधित जटिल प्रणालियों को शामिल करती है
  3. अंतर्राष्ट्रीय सहयोग: परियोजना कई देशों के अनुसंधान संस्थानों को शामिल करती है, जिसमें विभिन्न प्रणालियों के एकीकरण और कमीशनिंग का समन्वय आवश्यक है

मौजूदा चुनौतियां

  1. प्रणाली जटिलता: अतिचालक चुंबक, क्रायोजेनिक प्रणाली, उच्च-ऊर्जा बीम स्थानांतरण, विखंडन पृथक्करणकारी आदि कई जटिल उप-प्रणालियां शामिल हैं
  2. समय समन्वय: विभिन्न प्रणालियों की कमीशनिंग के लिए कठोर समय अनुक्रम और पारस्परिक निर्भरता प्रबंधन की आवश्यकता है
  3. जोखिम नियंत्रण: बड़ी सुविधाओं की कमीशनिंग प्रक्रिया को सुरक्षा और विश्वसनीयता सुनिश्चित करने की आवश्यकता है

मुख्य योगदान

  1. FAIR सुविधा के लिए एक व्यवस्थित कमीशनिंग रणनीति प्रस्तावित की, जिसमें चार-चरणीय कमीशनिंग प्रक्रिया और विस्तृत समय योजना शामिल है
  2. परियोजना पूर्णता मापदंडों (PCPs) की एक संपूर्ण प्रणाली स्थापित की, जो विभिन्न बीम श्रृंखलाओं के कमीशनिंग लक्ष्यों के लिए स्पष्ट तकनीकी संकेतक प्रदान करती है
  3. नए FAIR नियंत्रण केंद्र (FCC) को डिजाइन किया, जो पूर्ण डिजिटल नियंत्रण प्रणाली एकीकरण को प्राप्त करता है
  4. 2025-2028 के लिए विस्तृत कमीशनिंग समय सारणी तैयार की, जो परियोजना की व्यवस्थित प्रगति के लिए मार्गदर्शन प्रदान करती है
  5. GSI की मौजूदा सुविधाओं को FAIR की नई सुविधाओं के साथ एकीकृत किया, जो सुचारु तकनीकी संक्रमण को प्राप्त करता है

विधि विस्तार

कमीशनिंग रणनीति आर्किटेक्चर

FAIR कमीशनिंग एक चार-चरणीय संरचित दृष्टिकोण अपनाता है:

प्रथम चरण: स्थानीय कमीशनिंग (Local Commissioning)

  • व्यक्तिगत उपकरणों और उप-प्रणालियों का कार्यात्मक सत्यापन
  • हार्डवेयर स्थापना के बाद मूल कार्यक्षमता परीक्षण
  • सुरक्षा प्रणालियों का सत्यापन

द्वितीय चरण: दूरस्थ और प्रणाली कमीशनिंग (Remote & System Commissioning)

  • नियंत्रण प्रणाली एकीकरण परीक्षण
  • उप-प्रणालियों के बीच इंटरफेस सत्यापन
  • दूरस्थ संचालन कार्यक्षमता सत्यापन

तृतीय चरण: एकीकरण परीक्षण और पूर्ण ड्राई-रन (Integration Tests and Full Dry-runs)

  • पूर्ण प्रणाली एकीकरण परीक्षण
  • स्वचालित कार्यक्रम सत्यापन
  • अंतिम स्वीकृति परीक्षण

चतुर्थ चरण: बीम कमीशनिंग (Beam Commissioning)

  • वास्तविक बीम स्थानांतरण और संचालन
  • भौतिकी मापदंडों का मापन और अनुकूलन
  • प्रथम वैज्ञानिक प्रयोगों की तैयारी

मुख्य प्रणाली डिजाइन

क्रायोजेनिक प्रणाली

  • शीतलन क्षमता: 4.4 K पर 14 kW, 50 K पर 49 kW
  • सेवा प्राप्तकर्ता: SIS100 सिंक्रोट्रॉन त्वरक, अति-विखंडन पृथक्करणकारी, CBM और NUSTAR के अतिचालक चुंबक
  • कमीशनिंग योजना: 2025 के जून में Cryo2 क्रायोजेनिक उपकरण कमीशनिंग शुरू

FAIR नियंत्रण केंद्र (FCC)

  • क्षेत्र: लगभग 600 m², मौजूदा GSI नियंत्रण कक्ष का 2 गुना
  • कार्यस्थान: 25 स्वतंत्र रूप से कॉन्फ़िगर करने योग्य कार्यस्थान
  • नियंत्रण विधि: पूर्ण डिजिटल नियंत्रण, कोई एनालॉग केबल नहीं
  • एकीकरण सीमा: UNILAC, SIS18, GSI भंडारण वलय और FAIR परिसर

परियोजना पूर्णता मापदंड (PCPs)

बीम श्रृंखलाआयन प्रकारऊर्जाआयन तीव्रता
SIS18–SFRS–NUSTAR²³⁸U⁷³⁺1 GeV/u2×10⁹ ion/s
SIS100–SFRS–NUSTAR²³⁸U²⁸⁺1.4 GeV/u2.5×10¹⁰ ion/s
SIS100–CBM¹⁹⁷Au⁷⁹⁺11 GeV/u1×10⁷ ion/s

प्रणाली कार्यान्वयन विवरण

उच्च-ऊर्जा बीम स्थानांतरण प्रणाली (HEBT)

  • पैमाना: लगभग 300 मीटर की लंबाई, 82 चुंबक, 54 नैदानिक उपकरण
  • कमीशनिंग समय: 2025 की चौथी तिमाही से हार्डवेयर कमीशनिंग शुरू
  • बीम मापदंड: SIS18 तेजी से निष्कर्षण बीम का उपयोग, चुंबकीय कठोरता 12-18 Tm

अति-विखंडन पृथक्करणकारी (SFRS)

  • कॉन्फ़िगरेशन: प्रारंभिक विज्ञान चरण में केवल मुख्य शाखा शामिल
  • घटक: 150 रैक, 30,000 केबल, 120 से अधिक चुंबकीय तत्व
  • शीतलन: 8 क्रायोजेनिक शाखाएं और 45 फीडिंग बॉक्स
  • कमीशनिंग लक्ष्य: 2027 के अंत तक पूर्ण, 2028 में NUSTAR प्रयोग की तैयारी

SIS100 भारी आयन सिंक्रोट्रॉन त्वरक

  • विशेषता: तेजी से ढलान अतिचालक चुंबक से सुसज्जित भारी आयन सिंक्रोट्रॉन त्वरक
  • शीतलन प्रणाली: 4.5 K तरल हीलियम दो-चरण शीतलन
  • संचालन मोड:
    • लंबी निष्कर्षण पठार: धीमी निष्कर्षण, कम AC हानि
    • त्रिकोणीय चक्र: तेजी से निष्कर्षण, उच्च AC हानि
  • कमीशनिंग योजना: 2028 की शुरुआत में ठंडी कमीशनिंग शुरू

प्रायोगिक सेटअप

कमीशनिंग समय सारणी (2025-2028)

समयमुख्य गतिविधि
2025 जूनक्रायोजेनिक प्रणाली कमीशनिंग शुरू
2025 चौथी तिमाहीHEBT हार्डवेयर कमीशनिंग शुरू
2026FAIR नियंत्रण केंद्र संचालन शुरू
2027 दूसरी तिमाहीप्रणाली ड्राई-रन पूर्ण
2027 चौथी तिमाहीSFRS बीम कमीशनिंग
2028 शुरुआतSIS100 ठंडी कमीशनिंग
2028 दूसरी छमाहीCBM प्रयोग संचालन शुरू

प्रायोगिक परियोजनाएं

NUSTAR प्रयोग

  • वैज्ञानिक लक्ष्य: परमाणु संरचना, खगोल भौतिकी और परमाणु प्रतिक्रिया अनुसंधान
  • भागीदारी पैमाना: 600 से अधिक सदस्य, 140 से अधिक अंतर्राष्ट्रीय संस्थान
  • उप-सहयोग समूह: R3B, HISPEC/DESPEC, Super-FRS प्रयोग सहयोग समूह
  • स्थापना योजना: 2026 से उच्च-ऊर्जा गुफा में घटकों की स्थापना शुरू

CBM प्रयोग

  • अनुसंधान लक्ष्य: बड़े शुद्ध बैरियन घनत्व और मध्यम तापमान पर दृढ़ अंतःक्रिया पदार्थ की चरण संरचना की खोज
  • ऊर्जा सीमा: √sNN = 2.9 – 4.9 GeV
  • विशेषता: निश्चित-लक्ष्य प्रयोग, ट्रिगर-रहित डेटा अधिग्रहण योजना
  • अंतःक्रिया दर: 10 MHz तक

प्रायोगिक परिणाम और प्रगति

वर्तमान स्थिति

  1. स्थापना प्रगति: 2024 की शुरुआत में FAIR त्वरक सुरंग और आपूर्ति भवनों की स्थापना कार्य शुरू
  2. नियंत्रण प्रणाली माइग्रेशन: UNILAC को छोड़कर, इंजेक्टर श्रृंखला का FAIR नियंत्रण प्रणाली में माइग्रेशन मूलतः पूर्ण
  3. बुनियादी ढांचा: क्रायोजेनिक प्रणाली डिजाइन पूर्ण, नियंत्रण केंद्र निर्माण चल रहा है

मील के पत्थर योजना

  • प्रारंभिक विज्ञान: SIS18 से SFRS के माध्यम से NUSTAR गुफा की उच्च-ऊर्जा शाखा में बीम स्थानांतरण
  • प्रथम विज्ञान+: SIS100, Super-FRS और संबंधित बीम स्थानांतरण लाइनों की पूर्ण कॉन्फ़िगरेशन
  • FAIR Phase-0: पूरे कमीशनिंग चरण में GSI उपयोगकर्ता कार्यक्रम जारी रहता है

तकनीकी नवाचार

नियंत्रण प्रणाली नवाचार

  1. पूर्ण डिजिटल नियंत्रण: एनालॉग केबलों को पूरी तरह से समाप्त करके शुद्ध डिजिटल नियंत्रण प्राप्त करना
  2. एकीकृत नियंत्रण मंच: UNILAC, SIS18 और FAIR सुविधाओं के नियंत्रण को एकीकृत करना
  3. स्वचालित कमीशनिंग कार्यक्रम: स्वचालित स्वीकृति परीक्षण निष्पादित करने के लिए सॉफ्टवेयर अनुक्रमकर विकास

क्रायोजेनिक प्रणाली डिजाइन

  1. गतिशील तापीय भार प्रबंधन: तेजी से ढलान संचालन की विशेष तापीय प्रबंधन आवश्यकताओं के लिए
  2. दो-चरण शीतलन: 4.5 K तरल हीलियम दो-चरण शीतलन प्रणाली
  3. भविष्यसूचक नियंत्रण: तापीय भार मॉडलिंग और सक्रिय नियंत्रण का कार्यान्वयन योजना

बीम नैदानिक तकनीक

  1. उन्नत नैदानिक उपकरण: प्रत्येक प्रणाली के लिए विशेष बीम नैदानिक उपकरण
  2. ऑनलाइन निगरानी: वास्तविक समय बीम मापदंड माप और अनुकूलन
  3. स्वचालित समायोजन: नैदानिक परिणामों के आधार पर स्वचालित बीम समायोजन

संबंधित कार्य

यह परियोजना GSI के कई वर्षों के त्वरक तकनीकी आधार पर निर्मित है, संबंधित कार्य में शामिल हैं:

  1. UNILAC अपग्रेड: इंजेक्टर नियंत्रण अपग्रेड परियोजना
  2. SIS18 आधुनिकीकरण: FAIR नियंत्रण प्रणाली में माइग्रेशन
  3. ESR भंडारण वलय: LSA नियंत्रण प्रणाली का संचालन अनुभव
  4. CRYRING@ESR: कम-ऊर्जा भंडारण वलय सुविधा की कमीशनिंग अनुभव

निष्कर्ष और चर्चा

मुख्य निष्कर्ष

  1. व्यवस्थित दृष्टिकोण: एक संपूर्ण चार-चरणीय कमीशनिंग रणनीति स्थापित की गई है, जो विभिन्न प्रणालियों के व्यवस्थित एकीकरण को सुनिश्चित करती है
  2. यथार्थवादी समय सारणी: 2025-2028 के लिए विस्तृत कमीशनिंग योजना तैयार की गई है, जो तकनीकी जटिलता और परियोजना प्रगति को संतुलित करती है
  3. तकनीकी एकीकरण: GSI की मौजूदा सुविधाओं को FAIR की नई सुविधाओं के साथ सफलतापूर्वक एकीकृत किया गया है, तकनीकी विरासत को प्राप्त करता है
  4. अंतर्राष्ट्रीय सहयोग: बड़ी अंतर्राष्ट्रीय वैज्ञानिक सुविधाओं की कमीशनिंग के लिए अनुकरणीय अनुभव प्रदान करता है

सीमाएं

  1. जटिलता चुनौतियां: बहु-प्रणाली एकीकरण की जटिलता कमीशनिंग समय को बढ़ा सकती है
  2. तकनीकी जोखिम: अतिचालक तकनीक और क्रायोजेनिक प्रणाली की कमीशनिंग में तकनीकी जोखिम हैं
  3. समन्वय कठिनाई: बहु-राष्ट्रीय सहयोग और बहु-प्रणाली समन्वय के लिए सटीक परियोजना प्रबंधन की आवश्यकता है

भविष्य की दिशाएं

  1. बुद्धिमान नियंत्रण: मशीन लर्निंग पर आधारित भविष्यसूचक नियंत्रण प्रणाली का विकास
  2. संचालन अनुकूलन: दीर्घकालीन संचालन के लिए अनुकूलन रणनीति और रखरखाव प्रक्रियाएं स्थापित करना
  3. वैज्ञानिक अनुप्रयोग: भविष्य के वैज्ञानिक प्रयोगों के लिए उच्च-प्रदर्शन बीम स्थितियां प्रदान करना

गहन मूल्यांकन

लाभ

  1. प्रणाली पूर्णता: बड़ी वैज्ञानिक सुविधाओं की कमीशनिंग के लिए एक संपूर्ण पद्धति प्रदान करता है
  2. तकनीकी उन्नति: वर्तमान सबसे उन्नत अतिचालक त्वरक तकनीक का उपयोग करता है
  3. परियोजना प्रबंधन: उत्कृष्ट बड़ी अंतर्राष्ट्रीय परियोजना प्रबंधन क्षमता प्रदर्शित करता है
  4. व्यावहारिक मूल्य: अन्य समान परियोजनाओं के लिए मूल्यवान अनुभव संदर्भ प्रदान करता है

तकनीकी हाइलाइट

  1. नवीन क्रायोजेनिक प्रबंधन: तेजी से ढलान संचालन के लिए विशेष क्रायोजेनिक प्रणाली डिजाइन
  2. पूर्ण डिजिटल नियंत्रण: बड़ी त्वरक सुविधाओं में पूर्ण डिजिटल नियंत्रण प्राप्त करना
  3. मॉड्यूलर कमीशनिंग: चार-चरणीय कमीशनिंग विधि का व्यवस्थितकरण और मानकीकरण

प्रभाव

  1. शैक्षणिक योगदान: त्वरक भौतिकी और बड़े विज्ञान सुविधा निर्माण के लिए महत्वपूर्ण संदर्भ प्रदान करता है
  2. तकनीकी प्रचार: कमीशनिंग विधि और तकनीकी नवाचार अन्य त्वरक परियोजनाओं पर लागू हो सकते हैं
  3. अंतर्राष्ट्रीय सहयोग: बड़ी अंतर्राष्ट्रीय वैज्ञानिक परियोजनाओं के संगठन और प्रबंधन के लिए उदाहरण प्रदान करता है

लागू परिदृश्य

इस पेपर की विधि और अनुभव निम्नलिखित के लिए लागू हैं:

  1. बड़ी त्वरक सुविधाओं का निर्माण और कमीशनिंग
  2. जटिल वैज्ञानिक उपकरणों का प्रणाली एकीकरण
  3. अंतर्राष्ट्रीय सहयोग वैज्ञानिक परियोजनाओं का प्रबंधन
  4. त्वरकों में अतिचालक तकनीक का अनुप्रयोग

संदर्भ

पेपर में 17 संबंधित संदर्भों का हवाला दिया गया है, मुख्य रूप से शामिल हैं:

  • FAIR परियोजना की तकनीकी रिपोर्ट और प्रगति
  • GSI त्वरक सुविधाओं का संचालन अनुभव
  • अतिचालक चुंबक और क्रायोजेनिक तकनीक
  • त्वरक नियंत्रण प्रणाली का विकास
  • परमाणु भौतिकी प्रयोगों की तकनीकी आवश्यकताएं

ये संदर्भ FAIR परियोजना की तकनीकी पसंद और कमीशनिंग रणनीति के लिए एक ठोस सैद्धांतिक और व्यावहारिक आधार प्रदान करते हैं।